काही वर्षांपूर्वी एका दुर्लभ अनुभव गाठीशी असणाऱ्या प्रसन्न व्यक्तिमत्वाच्या व्यक्तीला भेटलो होतो. ज्यांना भेटणे खरोखरच एक विलक्षण अनुभव होता.
त्यांचे बोलणे ऐकून माझ्या अंगावर काटा आला होता पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे, डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांच्या व्यक्तिमत्वाचा एक वेगळाच पैलू समोर आला जो माझ्यासाठी पूर्णपणे नवीन होता.
ते सद्गृहस्थ एका भारतीय संशोधन पथकाचे सदस्य होते, ज्यांनी अंटार्क्टिकामध्ये सहा महिने घालवले होते.
आपल्यापैकी बहुतेकांसाठी, अंटार्क्टिका फक्त नकाशांवर आणि माहितीपटांमध्येच अस्तित्वात असतो. हा पृथ्वीच्या सर्वात दक्षिणेकडील टोकावर असलेला एक गोठलेला खंड आहे—एक असे दुर्गम आणि खडतर ठिकाण, की तिथे जाण्याची केवळ कल्पना करणेही अस्वस्थ करणारे असू शकते. जर अनोळखी वाटेवरून प्रवास करण्यापूर्वी आपण अनेकदा संकोच करतो तर अशा निर्मनुष्य भूमीवर प्रवास करण्याची कल्पना करा, जिथे निसर्ग स्वतःच तुम्हाला तुमच्या असुरक्षिततेची सतत आठवण करून देत असतो.
तेथील उन्हाळ्याच्या मोसमात संशोधन करणारे शास्त्रज्ञ आणि सहाय्यक कर्मचारी वगळता, कायमस्वरूपी तिथे कुणीही राहत नाही. तिथला भूप्रदेश प्रामुख्याने पेंग्विन, सील आणि बर्फाच्या अंतहीन विस्तारांचा आहे. उन्हाळ्यात, तापमान उणे २ ते उणे १५ अंश सेल्सिअसपर्यंत असते. हिवाळ्यात, तापमान उणे ३० किंवा अगदी उणे ६० अंशांपर्यंत देखील खाली जाते.
जगभरातील शास्त्रज्ञ दक्षिण गोलार्धातील उन्हाळ्यात, म्हणजेच ऑक्टोबर ते मार्च दरम्यान, तिथे प्रवास करतात. या काळात, अत्यंत तीव्र असलेले हवामान काही प्रमाणात सुसह्य झालेले असते. समुद्रावरील बर्फ वितळल्याने आणि हवामान सुधारल्याने वाहतूक शक्य होते. या प्रदेशात सतत सूर्यप्रकाश असतो, ज्यामुळे संशोधन आणि शोधासाठी मौल्यवान वेळ उपलब्ध असतो.
आपल्या परिचित दिवस-रात्रीच्या चक्राच्या विपरीत, म्हणजे १२/१२ तासांनी तिथे दिवस जाऊन रात्र किंवा रात्र जाऊन दिवस उगवत नाही तर अंटार्क्टिका पूर्णपणे वेगळ्या लयीचे अनुसरण करते. उन्हाळ्यात साधारणपणे सहा महिने अखंड सूर्यप्रकाश असतो, तर हिवाळ्यातील सहा महिने काळाकुट्ट अंधार असतो. एकदा हिवाळा सुरू झाला की, जगणे अत्यंत कठीण होते. त्यामुळे, संशोधक तेथील उन्हाळ्याच्या महिन्यांत जितके जास्त काम करणे शक्य आहे ते पूर्ण करून तीव्र हिवाळ्याची परिस्थिती सुरू होण्यापूर्वी आपापल्या देशात परततात.
संपूर्ण बर्फाळ प्रदेश जिथे हवा ७०/८० ताशी किलोमीटर वेगाने वाहते त्यामुळे हवेच्या त्या वेगात सहजतेने चालणे शक्यच नसते आणि म्हणूनच दूर उडून जाऊ नये म्हणून एका स्थानातून दुसरीकडे जाण्यासाठी स्वतःला बांधून घेऊन दोरखंडाच्या सहाय्याने जावे लागते. त्याचबरोबरीने बर्फापासून स्वतःच्या संरक्षणासाठी नखशिखांत स्वतःला झाकून घ्यावे लागते. शरीराचा एखादा मोकळा अंग जर बर्फाला लागला तर तो सुरक्षित राहण्याची जराही शक्यता नसते.
अंटार्क्टिकामध्ये, बर्फ आणि अति-तीव्र वाऱ्यांच्या संपर्कात मानवी शरीर आल्याने हिमदंश झाल्यास त्वचा काही सेकंदातच गोठू शकते. शरीरातील उष्णता वेगाने कमी होऊ लागते आणि जगणे हे तासांऐवजी मिनिटांचा प्रश्न बनतो. अशा परिस्थितीचा नुसता विचार करूनही अंगावर काटा येतो. अंगावर शहारे येणे किंवा काटा येणे हे खरंतर खूपच सौम्य शब्द वापरले आहेत मी इथे कारण जीवावर एवढे उदार होऊन अशा ठिकाणी जाणे हा विचारच करणे कठीण आहे आणि तिथे प्रत्यक्षात जाणे म्हणजे दिव्यच. तरीही, एवढ्या बिकट परिस्थितीतही आपल्या राष्ट्राच्या सेवेसाठी वैज्ञानिक संशोधनाला वाहून घेत, स्वेच्छेने तिथे प्रवास करतात. अशा वचनबद्धतेच्या तुलनेत, अत्यंत खडतर साहसी खेळसुद्धा तुलनेने सोपे वाटतात.
त्या संशोधकाचे बोलणे ऐकून माझ्या लक्षात आले की, अंटार्क्टिका हे केवळ एक भौगोलिक ठिकाण नाही; तर ती मानवी सहनशक्ती, शिस्त आणि सांघिक कार्याची एक परीक्षा आहे. अशा वातावरणात, जिथे एका छोट्या चुकीचे गंभीर परिणाम होऊ शकतात, तिथे लोक एकमेकांवर पूर्णपणे विश्वास ठेवायला शिकतात. कदाचित म्हणूनच जे लोक अंटार्क्टिकामधून परत येतात, ते अनेकदा बर्फाबद्दल कमी आणि तिथून जीवनाबद्दल मिळालेल्या धड्यांबद्दल जास्त बोलतात.
त्यांनी सांगितलेला एक मनोरंजक तपशील असा होता की, त्यांच्या टीमने जवळपास दीड टन आईस्क्रीम सोबत नेले होते. पृथ्वीवरील सर्वात थंड ठिकाणांपैकी एक असलेल्या ठिकाणी हे ऐकून आश्चर्य वाटले असले तरी, आईस्क्रीम ऊर्जा आणि कॅलरीज पुरवते, ज्यामुळे शरीराला अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीचा सामना करण्यास मदत होते. अनेक महिन्यांच्या एकांतवासात असा एखादा स्वादिष्ट पदार्थ स्वागतार्ह आणि मनोधैर्य वाढवणारे साधनही ठरते.
आणि दुसरं म्हणजे, आईसक्रिम आपल्या हाताला जरी थंड लागत असली तरीही गुणधर्माने ती गरम असते त्यामुळे जर ती थंडीत खाल्ली तर शरीराचे तापमान वाढवते पण आपण मात्र गर्मी सुरु झाली की जास्तीतजास्त आईसक्रिम खातो त्यामुळे त्याचा शरीराला फायदा होण्या ऐवजी नुकसानच जास्त होतो.
आमच्या संभाषणादरम्यान, त्यांनी एक अशी गोष्ट सांगितली, ज्यामुळे मी आणखीनच प्रभावित झालो.
संघ अंटार्क्टिकाला रवाना होण्यापूर्वी, डॉ. अब्दुल कलाम यांनी त्यांच्या तयारीचा आढावा घेण्यासाठी आणि त्यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी स्वतः त्यांची भेट घेतली होती. ते केवळ कार्यालयात बसून अहवाल तपासत नव्हते तर त्यांनी शास्त्रज्ञांना प्रत्यक्ष भेट दिली, त्यांच्याशी थेट संवाद साधला आणि ते पुढील आव्हानांसाठी तयार आहेत याची खात्री करून त्यांचे मनोबल तर वाढवलेच पण त्याचबरोबरीने आपल्या देशासाठी सर्वस्व अर्पण करण्यासाठी देखील प्रेरित केले.
त्या भेटीने या माणसावर जो चिरस्थायी प्रभाव टाकला होता, तो मला विशेष भावला. मोहिमेनंतर अनेक वर्षांनीही ते डॉ. कलाम यांच्याबद्दल आदर आणि कृतज्ञतेने बोलत होते. त्या लहानशा भेटीतून मिळालेली प्रेरणा आणि मार्गदर्शन त्यांच्या बोलण्यातून स्पष्टपणे जाणवत होती.
तोपर्यंत, डॉ. कलाम यांच्याबद्दलची माझी समज मुख्यत्वे एक शास्त्रज्ञ म्हणून त्यांची कामगिरी, भारताच्या क्षेपनास्त्रातील त्यांचे योगदान, पृथ्वी मिसाईल मध्ये त्यांचा महत्वाचा वाटा आणि भारताचे राष्ट्रपती म्हणून त्यांनी दाखवलेला साधेपणा यापुरतीच मर्यादित होती.
पण ही गोष्ट ऐकल्यावर माझ्या लक्षात आले की, त्यांच्यासारख्या व्यक्तिमत्त्वाचे मोजमाप केवळ उपाधी, पद किंवा कामगिरीवरून कधीच करता येत नाही. अशा विशाल कर्तुत्वाच्या माणसाबद्दल तेव्हापासून कृतज्ञतेची आणि सन्मानाची भावना निर्माण झाली. खरेतर तोपर्यंत मी त्यांना ऐकलेलेही नव्हते किंवा त्यांचे कोणतेही पुस्तक देखील वाचले नव्हते तरीदेखील. अशी व्यक्ती जिने आपले संपूर्ण आयुष्य देशाच्या उत्तुंग प्रगतीसाठी वाहिले होते. आम्ही नशीबवान आहोत की आमच्या पिढीने त्यांचे विचार आणि आचार प्रत्यक्ष अनुभवले.
मला सर्वात जास्त प्रभावित करणारी गोष्ट म्हणजे केवळ डॉ. कलाम यांची वैज्ञानिक कामगिरी नव्हे, तर लोकांसोबत सहज संवाद साधण्याची त्यांची क्षमता होती. शाळकरी मुलांना संबोधित करताना, शास्त्रज्ञांना मार्गदर्शन करताना, राष्ट्रपती म्हणून काम करताना किंवा संशोधन पथकांना वैयक्तिक भेट देताना, ते सहजपणे त्यांच्यापैकीच एक होऊन जायचे. त्यांनी लोकांना अधिकाराने नव्हे, तर उदाहरणाने प्रेरणा दिली. ज्या युगात पद अनेकदा अंतर निर्माण करतात, त्या युगात डॉ. कलाम यांनी आपल्या पदाचा उपयोग लोकांना एका मोठ्या उद्देशाच्या जवळ आणण्यासाठी केला - तो म्हणजे राष्ट्राची प्रगती.
त्या दिवसापासून त्यांच्याबद्दलचा आदर अनेक पटींनी वाढला.
आज, त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करणारे लोक कोणत्याही विशिष्ट प्रदेशाचे, जातीचे किंवा धर्माचे नाहीत. त्यांच्या निधनामुळे संपूर्ण भारत देश शोकाकुल झाला आहे.
ते ८३ व्या वर्षीही तरुण वृत्तीचे होते; त्यांनी आरामापेक्षा ध्येयनिष्ठेला आणि निवृत्तीपेक्षा योगदानाला प्राधान्य दिले. अखेरच्या श्वासापर्यंत ते कार्यरत राहिले आणि विद्यार्थ्यांना संबोधित करत असतानाच मृत्यूने त्यांची परवानगी घेतली. परवानगीच कारण त्यांचे कर्तुत्व होतेच तेवढे महान. आपण आयुष्यभर ज्या मूल्यांचे पालन केले, अगदी तशाच प्रकारे जगाचा निरोप घेणारे लोक दुर्मिळ असतात.
डॉ. अब्दुल कलाम यांच्यासारखी माणसे आपल्याला कधीच सोडून जात नाहीत. त्यांनी मांडलेले विचार, त्यांनी जागवलेली स्वप्ने आणि त्यांनी प्रेरित केलेली आयुष्ये यांतून ते सदैव जिवंत राहतात.
काही लोक त्यांनी स्वतः मिळवलेल्या यशासाठी ओळखले जातात.
डॉ. कलाम हे त्यांनी इतरांना जे साध्य करण्यासाठी प्रेरित केले, त्याबद्दलही तितकेच स्मरणात राहतील.
Blog by 'Life Coach & Business Mentor' Shailesh Tandel
You may explore:
1:1 Coaching | Business Mentoring | Corporate Training | Workshops